تب کسب‌و‌کارهای پلتفرمی این روزها بیش‌ از پیش در کشور ما داغ شده و به مرور به ادبیات فعالان و تصمیم‌گیران بخش خصوصی و دولتی نیز راه یافته است. اما چرا پلتفرم‌‌ها بسیار بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته‌‌اند؟
پاسخ این پرسش اگرچه ساده نیست اما بعید است کسی انقلاب فناوری‌های دیجیتال و جهان متصل به هم را به ویژه طی سه دهه گذشته دیده باشد و در عین حال نتواند تصور کند که این موج عظیم و غول‌آسا مرزهای تجارت سنتی را بارها و بارها درنوردیده است و عصر جدیدی از کسب‌و‌کارها و البته شیوه‌های سراسر نوین و متفاوتی را در جهان کسب‌و‌کار پدید آورده است. کسب‌وکار پلتفرمی یکی از همین شیوه‌ها است که به طور خاص طی یک دهه اخیر بسیاری از صنایع بزرگ و کوچک را متحول کرده است.
کسب و کار پلتفرمی به زبان ساده به معنای ایجاد اجتماعات و بازارهای دیجیتال با بهره‌گیری از فناوری‌های نوظهور به منظور ایجاد زمینه و زیرساخت نسل‌ جدیدی از تعامل‌ها و تراکنش‌های تجاری است. در مدل‌های سنتی کسب‌وکار رابطه خطی و مشخصی میان تولیدکننده و مشتری وجود دارد: یک شرکت به عنوان تنها تولید‌کننده یک محصول یا خدمت آن را در اختیار متقاضی قرار می‌دهد. در مدل پلتفرمی اما این کانال‌های تولید و عرضه با بهره‌گری از از فناوری‌های دیجیتال چند برابر و چندگانه شده و در اختیار جامعه‌ای بزرگ‌تر وسیع‌تر از مشتریان قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، پلتفرم با تغییر مدل سنتی عرضه و تقاضا به واسطه ایجاد ارزش از طریق تعامل (Interaction) میدان و صحنه‌ای برای ارتباط جامعه‌ای بزرگ از تولیدکنندگان و اجتماعی بزرگ‌تر از مصرف‌کنندگان فراهم می‌کند. این همان مدل تجاری گسترده‌ای است که امروزه در فروشگاه‌های عرضه برنامه‌های موبایل گوگل و اپل مشاهده می‌کنیم.‌ این مدل گاه تا آن‌جا پیش می‌رود که ماهیت خود تولیدکننده محصول یا خدمت از یک شرکت به مفهوم کلاسیک تغییر می‌کند و شاهد نوعی ذوب‌شدگی ساختاری و تولدی دوباره در قالب یک ماشین کسب‌وکاری مدرن – پلتفرم- هستیم.
یک بررسی آماری و مقایسه‌ای بین میان عظیم‌ترین سازمان‌ها و شرکت‌های جهان نشان می دهد که تا سال 2018 و طی یک دهه (از سال 2008 میلادی) هفت شرکت از 10 غول‌ صنعتی بزرگ دنیا بر مبنای مدل کسب‌و‌کار پلتفرمی فعالیت می‌کنند (جدول 1). آمازون، علی‌بابا، گوگل، اوبر، نتفیلیکس، اپل و بسیاری از بازی‌گران نام‌آشنای جهان فناوری با تکیه بر این مدل تجاری به چنین رشد شگفت‌آوری دست پیدا کرده‌اند.
مهم‌تر آن که رشد و بلوغ پلتفرم‌‌ها به ایجاد تغییراتی اساسی در شیوه سازمان‌دهی ساختاری شرکت‌ها منجر شده است. این این تغییرات امروز از نگاه کارشناسان، نه صرفا به عنوان یک مزیت تجاری بلکه به عنوان عاملی برای بقا و حیات کسب‌و‌کارها در فضای به شدت رقابتی صنایع پیشرفته قلمداد می‌شود. مهم‌ترین دلیل این موضوع در تجربه بررسی شرکت‌های اصلی صنایع مختلف به وضوح آشکار می‌شود: پیش‌تازان و «اولین»‌ها در اغلب بازارهای تجاری عمده تقریبا سهم اکثریتی بازار را با فاصله‌‌ای قابل توجه نسبت به رقبا در دست می‌گیرند.

جدول 1: برررسی مقایسه‌ای مدل کسب‌کار 10 شرکت بزرگ دنیا در سال‌‌های 2008 و 2018 میلادی. این بررسی نشان می‌دهد که در سال 2018 از میان 10 شرکت بزرگ دنیا 7 شرکت از مدل کسب‌وکار پلتفرمی بهره می‌برند. شرکت‌های متکی بر کسب‌وکار پلتفرمی با ستاره (*) مشخص شده‌اند. منبع: بلومبرگ و گوگل

اگرچه شرکت‌های حوزه فناوری و به طور خاص IT، بنا به ماهیت ذاتی فعالیت‌شان، از نخستین ایجاد کنندگان پلتفرم‌های کسب‌وک‌ارهای پلتفرمی به شمار می‌روند اما این روند به سرعت در میان بسیاری صنایع دیگر نیز گسترش یافته و در حال افزایش است. در حال حاضر، شرکت‌های بزرگ پرشماری در عرصه‌های سلامت و پزشکی، حمل‌ونقل، خدمات مالی، بانکی و فین‌تک، خرده فروشی و گردش‌گری به طراحی، توسعه پیاده‌سازی پلتفرم‌ها و اکوسیستم‌های یکپارچه روی آورده‌اند. در حوزه گردش‌گری اِیر بی‌ان‌بی (Airbnb) نمونه‌ای بارز از یک کسب‌وکار پلتفرمی موفق است که در سال 2008 بنا نهاده شد و در طی یک دهه توانسته است به یک پدیده تجاری با سود سالانه 10 میلیارد دلاری تبدیل شود. بر اساس گزارشی که سال گذشته میلادی شرکت بزرگ مشاوره مدیریتی مکینزی منتشر کرده است، طی شش سال آینده 30 درصد فعالیت‌های اقتصاد جهانی – با رقمی بالغ بر 60 تریلیون دلار- می‌تواند از طریق پلتفرم‌های دیجیتال صورت پذیرد. در عین حال این گزارش اذعان می‌کند که تنها 3 درصد شرکت‌ها راهبرد پلتفرم‌محور موثری برای کسب‌و‌کار خود اتخاذ کرده‌اند. در این باره بیش‌تر خواهیم گفت…